Kurator spadku: kiedy sąd go ustanawia, co może i kto mu płaci
W skrócie: kurator spadku to osoba, którą sąd spadku ustanawia, gdy spadek nie ma jeszcze „gospodarza”: spadkobiercy są nieznani albo nie objęli spadku, a majątek trzeba chronić. Kurator ma ustalić, kto dziedziczy, zawiadomić spadkobierców i zarządzać majątkiem pod nadzorem sądu (art. 666–667 k.p.c.). Nie jest pełnomocnikiem spadkobierców i nie może za nich wszystkiego załatwić. Według Sądu Najwyższego nie może na przykład uczestniczyć w zniesieniu współwłasności nieruchomości ze skutkiem dla nieznanych spadkobierców (uchwała III CZP 44/17).
Kurator spadku w pięciu zdaniach
| Pytanie | Odpowiedź | Podstawa |
|---|---|---|
| Kto go ustanawia? | Sąd spadku, z urzędu, w razie potrzeby. Wniosek zainteresowanego jest dla sądu sygnałem. | art. 666 § 1 k.p.c. |
| Kiedy? | Do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę, „w razie potrzeby” | art. 666 § 1 k.p.c. |
| Co robi? | Szuka spadkobierców, zawiadamia ich i zarządza majątkiem | art. 667 § 1–2 k.p.c. |
| Według jakich zasad zarządza? | Odpowiednio do zarządu w egzekucji z nieruchomości | art. 667 § 2, art. 931–941 k.p.c. |
| Kto mu płaci? | Wynagrodzenie ustala sąd stosownie do nakładu pracy i dochodowości majątku. W praktyce idzie ono ze spadku. | art. 939 § 1 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c. |
Kiedy sąd ustanawia kuratora spadku
Art. 666 § 1 k.p.c. mówi ogólnie: do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę sąd „czuwa nad całością spadku”, a w razie potrzeby ustanawia kuratora. W praktyce chodzi o takie sytuacje:
- spadkobiercy są nieznani, bo zmarły był samotny, rodzina rozproszona albo nikt nie złożył wniosku o stwierdzenie nabycia spadku,
- spadkobiercy są znani, ale nie zajmują się majątkiem: mieszkają za granicą, nie odbierają poczty, czekają z decyzją o przyjęciu albo odrzuceniu spadku,
- majątek wymaga bieżącego zarządu: mieszkanie trzeba zabezpieczyć, opłacać i ubezpieczyć, najem trzeba prowadzić, a należności trzeba ściągać.
Sąd dowiaduje się o takiej potrzebie zwykle w jeden z czterech sposobów:
- Z urzędu. Sąd zabezpiecza spadek bez wniosku, gdy dowie się, że spadkobierca jest nieznany, nieobecny albo nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych i nie ma przedstawiciela ustawowego (art. 635 § 3 k.p.c.). Taką informację przekazują często policja, gmina, administrator budynku albo komornik.
- Na wniosek o zabezpieczenie spadku (art. 635 § 2 k.p.c.). Złożyć go może m.in. ten, kto uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku albo zapisobiercą. Mogą to zrobić też wykonawca testamentu, zarządca sukcesyjny, współwłaściciel rzeczy, współuprawniony co do praw po zmarłym, wierzyciel mający pisemny dowód należności i Skarb Państwa przez naczelnika urzędu skarbowego. Wniosek musi uprawdopodobnić okoliczności, które go uzasadniają (§ 2¹).
- Na pismo zainteresowanego (np. współwłaściciela albo wierzyciela), które sygnalizuje sądowi, że spadek wymaga opieki. Można je złożyć łącznie z wnioskiem o zabezpieczenie spadku.
- Przy okazji innej sprawy spadkowej, na przykład gdy w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku okazuje się, że majątek stoi bez opieki.
Uwaga: w ramach samego zabezpieczenia spadku sąd może ustanowić zarząd tymczasowy (art. 636 § 2–4 k.p.c.), ale tylko dla przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolnego albo prawa majątkowego, które tego wymaga. To instytucja odrębna od kuratora spadku. Ustanowienie kuratora nie następuje automatycznie po każdej śmierci. Jeśli spadkobiercy są znani i sami pilnują majątku, kurator nie jest potrzebny.
Co robi kurator spadku
Ustala, kto dziedziczy, i zawiadamia spadkobierców
Pierwszy obowiązek wynika wprost z art. 667 § 1 k.p.c.: kurator „powinien starać się o wyjaśnienie, kto jest spadkobiercą”, i zawiadomić spadkobierców o otwarciu spadku. W praktyce przegląda dokumenty zmarłego, akta stanu cywilnego i ewentualne testamenty, a także kontaktuje się z rodziną. Sam spadkobierców nie ustala w sposób wiążący. Robi to dopiero sąd w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku albo notariusz w akcie poświadczenia dziedziczenia (art. 1025 § 1 k.c.).
Zarządza majątkiem pod nadzorem sądu
Według art. 667 § 2 k.p.c. kurator zarządza majątkiem spadkowym pod nadzorem sądu spadku. Stosuje się do tego odpowiednio przepisy o zarządzie w egzekucji z nieruchomości. Z art. 935 k.p.c. wynika, że:
- wykonuje czynności potrzebne do prawidłowej gospodarki, pobiera pożytki (np. czynsz od najemcy) i spienięża je w granicach zwykłego zarządu,
- zaciąga tylko takie zobowiązania, które można pokryć z dochodów i które są gospodarczo uzasadnione,
- czynności przekraczające zwykły zarząd może wykonać tylko za zgodą „stron”, a w jej braku za zezwoleniem sądu, chyba że zwłoka groziłaby szkodą (art. 935 § 3). Przy kuratorze spadku spadkobierców zwykle nie ma kto reprezentować, więc w praktyce liczy się zezwolenie sądu spadku.
Sąd może też nakazać sprzedaż ruchomości, które mogą się zepsuć albo których przechowywanie kosztuje za dużo (art. 668 k.p.c.). Przepis ten nie obejmuje mieszkania ani domu. Sprzedaż nieruchomości wykracza poza zwykły zarząd, więc kurator może jej dokonać tylko za zezwoleniem sądu spadku (art. 935 § 3 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c.). Sądy udzielają go wyjątkowo, a takie zezwolenia bywają skutecznie podważane. Jedynym przepisem szczególnym o nieruchomości jest ten o odwróconym kredycie hipotecznym: na wniosek banku, nie wcześniej niż rok po śmierci kredytobiorcy, sąd może upoważnić kuratora do przeniesienia nieruchomości na bank i rozliczenia kredytu (art. 668¹ k.p.c.).
Składa sprawozdania
Kurator składa sądowi sprawozdania z czynności i udokumentowane sprawozdania rachunkowe, co najmniej raz w roku i po zakończeniu zarządu (art. 937 § 1 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c.). Za szkodę wyrządzoną niewłaściwym zarządem odpowiada (art. 938 § 1). Jeśli nie złoży sprawozdania, sąd może go ukarać grzywną (art. 938 § 2).
Spis inwentarza
Jeżeli inwentarz nie był wcześniej spisany, sąd wydaje postanowienie o sporządzeniu spisu inwentarza (art. 666 § 2 k.p.c.). Spis pokazuje, co wchodzi w skład spadku. Jest ważny dla spadkobierców, którzy dziedziczą z dobrodziejstwem inwentarza, i dla wierzycieli.
Czego kurator spadku nie może
| Kurator spadku NIE… | Dlaczego |
|---|---|
| …przyjmuje ani nie odrzuca spadku za spadkobierców | Oświadczenie składa spadkobierca, jego przedstawiciel ustawowy albo pełnomocnik (art. 1012, 1018 k.c.). Kurator spadku nie ma takiego umocowania. Kurator procesowy też go nie ma (SN, III CZP 31/24). |
| …sprzedaje mieszkania czy domu na własną rękę | Sprzedaż przekracza zwykły zarząd. Potrzebne jest zezwolenie sądu spadku (art. 935 § 3 k.p.c.) albo zachodzi przypadek odwróconego kredytu (art. 668¹ k.p.c.). |
| …uczestniczy w zniesieniu współwłasności nieruchomości ani w dziale spadku za nieznanych spadkobierców | Uchwała SN z 21.12.2017, III CZP 44/17 |
| …zarządza przedsiębiorstwem objętym zarządem sukcesyjnym | Wyłączenie z art. 667 § 3 k.p.c. |
| …zastępuje spadkobierców w każdym procesie | Może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu (art. 935 § 1 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c.). Na przykład SN przyjął jego legitymację bierną w sprawie o ustalenie nabycia nieruchomości spadkowej przez Skarb Państwa na podstawie dekretu z 1946 r. (III CZP 78/10). Zakres jego udziału w innych sprawach jest sporny. |
Uchwała III CZP 44/17 ma znaczenie praktyczne dla współwłaścicieli. Jeśli współwłaściciel mieszkania zmarł, a jego spadkobierców nie znamy, kurator spadku nie wystąpi za nich w sprawie o zniesienie współwłasności. W uzasadnieniu tej uchwały SN wskazał jednak, że kurator może brać udział w sprawach o bieżący zarząd rzeczą wspólną: o zgodę sądu na czynność przekraczającą zwykły zarząd (art. 199 k.c.), o zarząd przy braku większości (art. 201), o rozliczenia i ustanowienie zarządcy (art. 203 k.c., art. 611 i n. k.p.c.). Do samego zniesienia współwłasności trzeba zwykle najpierw ustalić krąg spadkobierców w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku. Taki wniosek może złożyć także współwłaściciel jako osoba zainteresowana. Jeśli nikt z rodziny nie dziedziczy, spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego, a gdy tego miejsca nie da się ustalić albo było za granicą, Skarbowi Państwa (art. 935 k.c.). Gmina i Skarb Państwa nie mogą odrzucić spadku (art. 1023 k.c.). Więcej o tym, jak dojść do stwierdzenia nabycia spadku przy nieznanych spadkobiercach, piszemy w tekście o tym, jak sąd szuka nieznanych spadkobierców. Samo zniesienie współwłasności opisujemy w poradniku Zniesienie współwłasności, a różnicę między zniesieniem współwłasności a działem spadku w tekście dział spadku a zniesienie współwłasności.
Kurator spadku a inni „kuratorzy” i zarządcy
| Kurator spadku | Kurator dla nieznanego z miejsca pobytu | Zarządca sukcesyjny | Wykonawca testamentu | |
|---|---|---|---|---|
| Kto ustanawia | sąd spadku | przewodniczący w sądzie, który prowadzi daną sprawę | spadkodawca za życia albo uprawnieni po jego śmierci | spadkodawca w testamencie |
| Kiedy | spadek nie jest objęty i wymaga opieki | adres strony konkretnej sprawy jest nieznany | po śmierci przedsiębiorcy (firma jednoosobowa) | po otwarciu spadku z testamentem |
| Zakres | cały majątek spadkowy (poza przedsiębiorstwem w zarządzie sukcesyjnym) | jedna sprawa sądowa | przedsiębiorstwo | wykonanie testamentu, zarząd majątkiem |
| Podstawa | art. 666–667 k.p.c. | art. 143–144 k.p.c. | ustawa o zarządzie sukcesyjnym | art. 986 i n. k.c. |
Najczęściej myli się kuratora spadku z kuratorem dla nieznanego z miejsca pobytu. Gdy wierzyciel albo współwłaściciel zna spadkobiercę, ale nie zna jego adresu, sąd prowadzący jego sprawę może ustanowić kuratora procesowego (art. 143–144 k.p.c.). Kurator spadku jest kuratorem prawa materialnego. Zarządza majątkiem, a nie reprezentuje osoby w jednym procesie (SN, postanowienie z 26.11.2009, I CZ 75/09).
Jak złożyć wniosek o zabezpieczenie spadku i ustanowienie kuratora
- Sąd: sąd spadku, czyli sąd rejonowy ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy w Polsce. Jeśli takiego miejsca w Polsce nie da się ustalić, właściwy jest sąd miejsca, w którym jest majątek spadkowy lub jego część, a w braku tych podstaw Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy (art. 628 k.p.c.).
- Pismo: wniosek o zabezpieczenie spadku z prośbą o ustanowienie kuratora spadku (art. 635 i 666 k.p.c.).
- Treść: dane zmarłego, data śmierci (najlepiej odpis aktu zgonu), twój tytuł do złożenia wniosku (np. współwłasność, wierzytelność z pisemnym dowodem), opis majątku i tego, co mu grozi, oraz wskazanie znanych ci spadkobierców.
- Uprawdopodobnienie: dołącz to, co masz, np. odpis z księgi wieczystej, umowę pożyczki, korespondencję, zdjęcia zalanego mieszkania.
- Opłata: 100 zł od wniosku o zabezpieczenie spadku (art. 49 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c.). Tyle samo kosztuje wniosek o sporządzenie spisu inwentarza (pkt 3). Jeśli w jednym piśmie składasz kilka takich wniosków, opłatę pobiera się od każdego osobno (art. 49 ust. 2).
- Wykonanie: postanowienie o zabezpieczeniu spadku podlega wykonaniu od chwili wydania (art. 635 § 5 k.p.c.). Przysługuje na nie zażalenie, a sąd pierwszej instancji może wstrzymać wykonanie postanowienia do czasu rozpoznania zażalenia (§ 6).
Wzór wniosku (do uzupełnienia)
Sąd Rejonowy w ……, Wydział Cywilny
Wnioskodawca: …… (imię, nazwisko, adres, PESEL)
Uczestnicy: nieznani spadkobiercy …… (imię i nazwisko zmarłego) / znani spadkobiercy: ……Wniosek o zabezpieczenie spadku i ustanowienie kuratora spadku
Wnoszę o:
1. zabezpieczenie spadku po …… zmarłym/zmarłej dnia …… w ……, ostatnio stale zamieszkałym/zamieszkałej w ……,
2. ustanowienie kuratora spadku na podstawie art. 666 § 1 k.p.c.,
3. sporządzenie spisu inwentarza na podstawie art. 666 § 2 k.p.c. (o ile nie był sporządzony).Uzasadnienie: Spadkodawca był właścicielem / współwłaścicielem …… (KW nr ……). Jestem …… (np. współwłaścicielem udziału ……, wierzycielem z umowy z dnia ……). Spadkobiercy nie są znani / nie objęli spadku. Majątek wymaga zarządu, ponieważ …… (np. narastają zaległości w opłatach, lokal stoi pusty, nieruchomość niszczeje). Na dowód załączam: ……
Załączniki: odpis aktu zgonu, odpis KW / dokumenty, dowód uiszczenia opłaty 100 zł.
Podpis
Ile kosztuje kurator spadku i kto za niego płaci
- Opłata sądowa od wniosku o zabezpieczenie spadku to 100 zł (art. 49 ust. 1 pkt 2 u.k.s.c.). Za samo ustanowienie kuratora z urzędu opłaty się nie pobiera. Opłata 100 zł dotyczy wniosku o zabezpieczenie spadku.
- Wynagrodzenie i wydatki kuratora: kurator może żądać wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych z własnych pieniędzy. Wysokość wynagrodzenia sąd określa stosownie do nakładu pracy i dochodowości majątku (art. 939 § 1 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c.). Kurator musi zgłosić roszczenia w ciągu miesiąca od zakończenia zarządu, inaczej je traci. Nie może ich dochodzić w zwykłym procesie (art. 939 § 4).
- Z czego? Ustawa o kosztach sądowych pozwala sądowi ściągnąć ze spadku koszty, których nie musiał uiścić wnioskodawca ani uczestnik sprawy o zabezpieczenie spadku czy spis inwentarza (art. 113 ust. 3a u.k.s.c.). Sąd może też pobrać należność z pieniędzy spadkowych w depozycie lub na rachunku bankowym albo zarządzić sprzedaż przez komornika przedmiotu ze spadku (art. 115a). To, czy w twojej sprawie wynagrodzenie kuratora zostanie pokryte ze spadku, czy sąd zażąda zaliczki od wnioskodawcy, zależy od sądu i od tego, czy spadek ma płynne środki. Kwestia jest niejednoznaczna, więc warto o nią zapytać od razu w piśmie.
- Kurator spadku nie jest zwolniony od kosztów sądowych w sprawach, które prowadzi. Zwolnienie z art. 96 ust. 1 pkt 5 u.k.s.c. dla kuratora „dla danej sprawy” go nie obejmuje (SN, I CZ 75/09). Koszty uiszcza z majątku spadkowego. Część komentatorów krytykuje to stanowisko.
Kiedy kończy się funkcja kuratora
Kurator działa „do czasu objęcia spadku przez spadkobiercę” (art. 666 § 1 k.p.c.). Samo stwierdzenie nabycia spadku nie kończy jego funkcji automatycznie. Gdy spadkobiercy są już ustaleni, kurator przekazuje im majątek i składa sprawozdanie końcowe (art. 937 § 1), a sąd spadku zwalnia go z funkcji. Roszczenie o wynagrodzenie i zwrot wydatków kurator zgłasza w ciągu miesiąca od ukończenia zarządu (art. 939 § 4). Sąd może też kuratora odwołać albo zmienić.
Najczęstsze pytania
Czy kuratorem spadku może być ktoś z rodziny?
Przepisy nie określają kryteriów wyboru i nie wymagają zawodowego kuratora. W praktyce sąd szuka osoby, która zapewni należyty zarząd, i zwykle pyta kandydata o zgodę. Bywa nią członek rodziny, współwłaściciel, adwokat albo radca prawny. Gdy między rodziną a spadkiem jest konflikt interesów, sąd raczej wybierze osobę z zewnątrz.
Czy kurator spadku może sprzedać mieszkanie zmarłego?
Nie na własną rękę. Sprzedaż nieruchomości wykracza poza zwykły zarząd, więc kurator potrzebuje zezwolenia sądu spadku (art. 935 § 3 w zw. z art. 667 § 2 k.p.c.). Sądy udzielają go wyjątkowo, np. gdy majątek niszczeje, a dopuszczalność takiej sprzedaży bywa kwestionowana. Przepis szczególny dotyczy tylko przeniesienia nieruchomości na bank przy odwróconym kredycie hipotecznym (art. 668¹ k.p.c.).
Mam dług do odzyskania od zmarłego. Czy pozwę kuratora spadku?
Kurator może być pozywany w sprawach wynikających z zarządu majątkiem. Czy możesz pozwać go o dług spadkodawcy, jest kwestią niejednoznaczną i zależy od okoliczności. Bezpieczniejsza droga to zwykle doprowadzenie do stwierdzenia nabycia spadku i pozwanie spadkobierców. Jeśli spadkobierca jest znany, ale nie wiadomo, gdzie mieszka, sąd może ustanowić dla niego kuratora procesowego (art. 143–144 k.p.c.).
Współwłaściciel mojego mieszkania zmarł, rodziny nie znam. Co robić?
Wnieś o zabezpieczenie spadku. Kurator przejmie bieżący zarząd udziałem zmarłego, na przykład udział w opłatach i rozliczenia z najemcą. Może też uczestniczyć w sprawach o zarząd rzeczą wspólną, np. gdy potrzebujesz zgody sądu na remont (art. 199 k.c.). Jeśli chcesz znieść współwłasność, najpierw doprowadź do stwierdzenia nabycia spadku (III CZP 44/17). Jeśli w twojej sytuacji grozi utrata udziału albo spór o korzystanie z mieszkania, zobacz też, jak przebiega zniesienie współwłasności przy braku zgody. Praktyczną stronę takiej sytuacji opisuje też poradnik GRB Nieruchomości nieznani spadkobiercy – co robić.
Ile trwa ustanowienie kuratora?
Przepisy nie wyznaczają terminu. Zabezpieczenie spadku sąd rozpoznaje zwykle szybciej niż sprawę o stwierdzenie nabycia spadku, ale czas zależy od obciążenia sądu.
Kiedy spadkobierca musi zdecydować o przyjęciu albo odrzuceniu spadku?
W ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swojego powołania. Brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (art. 1015 § 1–2 k.c.). Ustanowienie kuratora tego terminu nie zmienia.
Artykuł ma charakter informacyjny. Stan prawny na listopad 2026 r.




